'Hiệp sĩ sáng chế' chỉ ra bốn điểm nghẽn khiến tài sản trí tuệ khó thành tiền

Theo Hiệp sĩ sáng chế Phạm Thị Kim Loan, bốn điểm nghẽn lớn đang khiến các nhà sáng chế gặp khó đó là giải quyết nhu cầu thị trường, bộ phận trung gian kết nối, niềm tin xã hội và xâm phạm bản quyền.


Bác sĩ Phạm Thị Kim Loan (64 tuổi), sáng lập Công ty khoa học và công nghệ Gia Thái DoctorLoan, đang sở hữu hơn 250 bằng sáng chế quốc tế trong lĩnh vực chăm sóc cột sống trên khắp toàn cầu. Trong buổi trò chuyện với VnExpress, bà Loan đã chỉ ra các điểm nghẽn khiến sáng chế chưa thực sự đi vào đời sống, cũng như chia sẻ quan điểm để Việt Nam thúc đẩy nhiều bằng sáng chế hơn trong bối cảnh hội nhập quốc tế.




Bác sĩ Phạm Thị Kim Loan. Ảnh: NVCC


- Việt Nam có số lượng đơn đăng ký sáng chế và bảo hộ tài sản trí tuệ tăng nhưng số được thương mại hóa còn hạn chế. Là người có nhiều kinh nghiệm đưa các sáng chế ra thị trường, bà lý giải thế nào về nghịch lý này?

- Những năm gần đây, số lượng đơn đăng ký sáng chế, giải pháp hữu ích, kiểu dáng công nghiệp của Việt Nam ngày càng tăng, cho thấy nhận thức về giá trị của tài sản trí tuệ đã được nâng lên rõ rệt trong giới nghiên cứu, doanh nghiệp và các nhà sáng chế.

Tuy nhiên, từ góc nhìn của một người trực tiếp đi từ nghiên cứu đến ứng dụng thực tế, tôi cho rằng bằng sáng chế mới chỉ là điểm khởi đầu. Một sáng chế được cấp bằng chưa đồng nghĩa nó sẽ trở thành sản phẩm có thể tạo ra giá trị cho xã hội. Đây cũng là lý do số lượng bằng sáng chế tăng nhưng tỷ lệ thương mại hóa vẫn còn thấp.

- Theo bà, còn có rào cản, nguyên nhân nào khác trong việc thương mại hóa các sáng chế?

- Theo tôi, có bốn nguyên nhân chính. Thứ nhất, nhiều sáng chế được phát triển theo hướng giải quyết bài toán kỹ thuật nhưng chưa xuất phát đầy đủ từ nhu cầu thị trường. Một sản phẩm muốn tồn tại phải giải quyết được vấn đề mà người dùng thực sự quan tâm và sẵn sàng chi trả.

Thứ hai, Việt Nam vẫn còn thiếu những tổ chức trung gian đủ mạnh để kết nối nhà sáng chế với doanh nghiệp, nhà đầu tư và thị trường. Đây được xem là một trong những "nút thắt lớn nhất" của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo tại Việt Nam. Thực tế nhiều nhà sáng chế rất giỏi chuyên môn nhưng không có kinh nghiệm về kinh doanh, xây dựng thương hiệu hay phát triển hệ thống phân phối.

Ở các quốc gia có hệ sinh thái đổi mới sáng tạo phát triển, giữa nhà sáng chế và thị trường luôn tồn tại một mạng lưới tổ chức trung gian chuyên nghiệp như trung tâm chuyển giao công nghệ, quỹ đầu tư công nghệ, vườn ươm doanh nghiệp, đơn vị tư vấn thương mại hóa, tổ chức định giá tài sản trí tuệ và doanh nghiệp có năng lực sản xuất quy mô lớn. Nhưng tại Việt Nam, phần lớn nhà sáng chế phải tự mình thực hiện toàn bộ quá trình từ nghiên cứu, đăng ký bảo hộ, sản xuất thử nghiệm, tìm nguồn vốn, xây dựng nhà máy, phát triển thị trường đến bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Điều này vượt quá năng lực và nguồn lực của đa số nhà khoa học và nhà sáng chế.

Thực tế cho thấy, nhiều sáng chế có giá trị vẫn nằm trên giấy hoặc dừng ở quy mô thử nghiệm không phải vì công nghệ không tốt, mà vì không có tổ chức đủ năng lực đứng ra tiếp nhận, đầu tư và đưa sản phẩm ra thị trường.

Thứ ba, với những sáng chế mang tính đột phá, đặc biệt trong lĩnh vực sức khỏe, thách thức lớn nhất không phải là công nghệ, mà là niềm tin, sự chấp nhận của xã hội. Khi một giải pháp cho kết quả vượt xa nhận thức thông thường, thị trường thường phản ứng bằng sự hoài nghi.

Vì vậy, nhà sáng chế không chỉ phải tạo ra sản phẩm mà còn phải đầu tư rất lớn vào quá trình chứng minh hiệu quả, xây dựng dữ liệu khoa học và tạo dựng niềm tin xã hội. Đây thực chất là vấn đề rất sâu của đổi mới sáng tạo, đặc biệt với các sáng chế mang tính đột phá trong lĩnh vực y tế, sức khỏe, giáo dục hoặc công nghệ mới. Nhiều sáng chế đột phá không thất bại vì công nghệ kém, mà vì nguồn lực cần thiết để thuyết phục thị trường vượt xa khả năng của nhà sáng chế.

Cuối cùng là liên quan đến tình trạng hàng giả, hàng nhái và sao chép công nghệ.

- Bà có đề xuất gì để cải thiện thực trạng vi phạm bản quyền trí tuệ?

- Trong hệ sinh thái bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, khâu thực thi thường được nhìn thấy nhiều nhất vì đây là giai đoạn xử lý vi phạm. Tuy nhiên, hiệu quả thực thi lại phụ thuộc rất lớn vào hai mắt xích nền tảng, là xác lập quyền và giám định sở hữu trí tuệ.

Đối với các vụ xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, đặc biệt là sáng chế, kiểu dáng công nghiệp và nhãn hiệu, cơ quan thực thi như thanh tra, quản lý thị trường, công an, hải quan hoặc tòa án thường không phải là đơn vị trực tiếp đánh giá yếu tố kỹ thuật chuyên sâu của đối tượng bảo hộ.

Trong nhiều trường hợp, cơ sở quan trọng để cơ quan thực thi đưa ra quyết định lại nằm ở hồ sơ xác lập quyền và kết luận chuyên môn về yếu tố xâm phạm. Vì vậy, chất lượng và độ chính xác của hoạt động thẩm định, xác lập quyền và giám định có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Nếu quyền sở hữu trí tuệ được xác lập rõ ràng, phạm vi bảo hộ được xác định đầy đủ, giám định làm rõ các yếu tố xâm phạm khách quan, khoa học và nhất quán, quá trình thực thi sẽ thuận lợi hơn rất nhiều. Ngược lại, nếu việc đánh giá yếu tố xâm phạm chưa tạo được sự thống nhất giữa các chủ thể liên quan, quá trình thực thi sẽ kéo dài, làm tăng chi phí bảo vệ quyền và làm giảm hiệu quả của hệ thống bảo hộ.

Một hệ thống sở hữu trí tuệ mạnh không chỉ đo bằng số lượng văn bằng được cấp, mà còn bằng khả năng giúp chủ sở hữu quyền bảo vệ được thành quả sáng tạo của mình hiệu quả, kịp thời và có thể dự đoán.

- Hậu quả của việc vi phạm bản quyền là gì, thưa bà?

- Nếu hàng giả, hàng nhái và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ không được kiểm soát hiệu quả, hậu quả sẽ xảy ra ở ba cấp độ: quốc gia - doanh nghiệp sáng tạo - người tiêu dùng. Nghĩa là, việc thiệt hại không chỉ dừng lại ở doanh nghiệp, mà có thể ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của cả nền kinh tế khi người tiêu dùng nhầm lẫn và sử dụng hàng kém chất lượng.

Trong quan hệ thương mại toàn cầu, một quốc gia không kiểm soát được hàng giả sẽ dễ bị nhìn nhận là môi trường rủi ro đối với tài sản trí tuệ. Khi đó, doanh nghiệp công nghệ, nhà đầu tư, tập đoàn dược phẩm, thiết bị y tế, sản xuất tiên tiến và các quỹ đầu tư sẽ thận trọng hơn khi đưa công nghệ, dây chuyền sản xuất, bí quyết kỹ thuật hoặc thương hiệu vào thị trường đó.

Hậu quả dễ nhận thấy nhất, Việt Nam có thể mất cơ hội thu hút dòng vốn đầu tư chất lượng cao. Các quốc gia khác có thể vẫn xem Việt Nam là thị trường tiêu thụ hoặc nơi gia công, nhưng sẽ dè dặt hơn khi đặt trung tâm nghiên cứu, phát triển sản phẩm, chuyển giao công nghệ lõi hoặc hợp tác sáng chế.

Sâu xa hơn, Việt Nam có thể bị mắc kẹt ở vị trí thấp trong chuỗi giá trị toàn cầu. Chúng ta có thể gia công, lắp ráp, phân phối, tiêu thụ, nhưng khó trở thành quốc gia sở hữu công nghệ, thương hiệu và sáng chế có giá trị cao. Một nền kinh tế muốn đi lên bằng khoa học công nghệ phải bảo vệ được người tạo ra công nghệ. Nếu không, thông điệp gửi ra quốc tế sẽ rất bất lợi: Việt Nam khuyến khích đổi mới sáng tạo, nhưng chưa đủ khả năng bảo vệ thành quả của đổi mới sáng tạo. Đó là hình ảnh rất nguy hiểm cho một quốc gia đang muốn vươn lên bằng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và thương hiệu trên thị trường toàn cầu mà nước ta đang hướng đến.

Bảo Lâm


Adblock test (Why?)

Nguồn VNExpress​